🔁 Refrain · Der Ruf des Chronisten (Anfang und Ende)
O weh, o weh, schaut auf diese Geschichte!
هاوارە ئەی هاوار بنەرن وێ دیرۆکێ
Haware ey hawar binerin wê dîrokê
Hört zu, ihr Kurden, ich erzähle euch diese Erzählung.
گوهدار بن کوردنۆ بێژمە وێ چیرۆکێ
Guhdar bin kurdino bêjime wê çîrokê
Aus den Seiten des Diwans des Meisters [Seyda] von Hilvan –
ژ ڕوپەلا دیوانایا سەیدایێ هیلوانێ
Ji rupela dîwana ya seydayê Hîlwanê
hört zu, ihr Kurden, ich verlese euch diese Geschichte.
گوهدار بن کوردنۆ بخوینم وێ چیرۆکە
Guhdar bin kurdino bixwînim wê çîroke
Teil I · Der Aufstand von Hilvan
Hilvan, ach Hilvan, du Land der Löwen und Tapferen,
هیلوانە ها هیلوانە وارێ شێر، شەپالانە
Hîlwane ha Hîlwane warê şêr, şepalane
Mädchen und Jungen erhoben sich gemeinsam gegen Aghas und Begs.
کەچ و خۆرت تەڤ ڕابوونە هەمبەر ئاغا و بەگانە
Keç û xort tev rabûne hember axa û begane
Sie schreiben ihre Namen in die Geschichte, sie vergessen diese Erzählung nicht.
ناڤ دنیڤسینن ل دیرۆکێ ژ بیر ناکن وێ چیرۆکێ
Nav dinîvsînin li dîrokê ji bîr nakin wê çîrokê
Den Wunsch von Xelîl Çawgûn schrieben sie in die Annalen nieder.
داخوازا خەلیل چاوگوون نڤساندن ل دیرۆکێ
Daxwaza Xelîl Çawgûn nivisandin li dîrokê
Der Kampf begann in Hilvan, die Aghas flehten um Gnade.
شەر دەست پێ کر ل هیلوانێ ئاغا هاتنە ئامانێ
Şer dest pê kir li Hîlwanê axa hatine amanê
Schreibt das Urteil nieder und verbreitet es in ganz Kurdistan.
بنڤسینن فەرمانێ بەلاکن ل کوردستانێ
Binivsînin fermanê belakin li Kurdistanê
Teil II · Die Namen der Tapferen
Cemal, der Sohn der Nîgar, und der mutige Salih Qandal,
لاوێ نیگارێ جەمال ئەو مێرخاس سالهـ قاندال
Lawê Nîgarê Cemal ew mêrxas Salih Qandal
die Brüder Cewher und Şûkrî, Märtyrer wie Emîn Dal.
جەوهەر و شووکری برا شەهیدێن وەک ئەمین دال
Cewher û Şûkrî bira şehîdên wek Emîn Dal
Jener Aufschrei von Hemê Reş, mit Patronengürtel und Gewehr in der Hand,
ئەو هالانێ هەمێ ڕەش د دەست دا ڕەخت و کەڵەش
Ew halanê Hemê Reş di dest da rext û kelleş
Cûma Taq in Axşûn – die Menschen aus Siverek werden niemals Verräter sein.
جووما تاق ل ئاخشوونێ سەوەرەگیا نابە قەڵەش
Cûma Taq li axşûnê Seweregiya nabe qelleş
Verräter sind jene Aghas und jene Begs.
وانا ئاخ بەگە قەڵەش
Wana ax bege qelleş
Eliyê Osmanê Elê und Cimoyê Zelê,
ئەلیێ ئۆسمانێ ئەلێێ دن جمۆیێ زەلێ
Eliyê Osmanê Elê ê din Cimoyê Zelê
Êvdirrehman und Sêdûn standen gegen die Aghas wie eine Festung.
ئێڤدڕەهمان و سێدوون هەمبەر ئاغا وەک کەلێ
Êvdirrehman û Sêdûn hember axa wek kelê
Teil III · Kerker und Berge
Mehmed und Ahmet Yetkîn, das Feuer von Mahmut Zengîn,
مەحمەد و ئاحمەت یەتکین ئاگرێ ماهموت زەنگین
Mehmed û Ahmet Yetkîn agirê Mahmut Zengîn
die Taten von Sena haben ganz Hilvan in Trauer gehüllt.
دۆلمشایێن سەنایێ هیلوان تەڤ کریە خەمگین
Dolmişayên senayê Hîlwan tev kiriye xemgîn
In den Kerkern und auf den Bergen ist Hilvan wie das sprießende Gras,
ل زندان و سەر چیا هیلوان میناکا گیا
Li zindan û ser çiya Hîlwan mînaka giya
Siltan Yawuz auf den Gipfeln – Märtyrer für uns alle.
سلتان یاووز ل سەر چیا شەهدێن مە هەمییا
Siltan Yawuz li ser çiya şehidên me hemîya
Im Gefängnis von Diyarbakır haben vier [Helden] das Feuer umarmt,
ل زیندانا دیاربەکر چارا ئاگر هەمبێز کر
Li zîndana Diyarbekir çara agir hembêz kir
auch Emîn Yawuz ging durch den Hungerstreik von uns fort.
ب ڕیا برچیبوونێ ئەمین یاووز ژی بار کر
Bi riya birçîbûnê Emîn Yawuz jî bar kir
Teil IV · Das Banner von Hilvan
Hilvan hat jenes Banner erhoben und seinen Namen in der Welt verbreitet,
هیلوان ئەو ئال ڕاکر ناڤ ل جیهان بەلا کر
Hîlwan ew al rakir nav li cîhan bela kir
Alî Çîçek schloss sich der Karawane der Märtyrer an.
کەت کاروانێ شەهیدان ئالی چیچەک ژی بار کر
Ket karwanê şehîdan Alî Çîçek jî bar kir
Fîdan und Xanim, ihr Schwestern – das Leichentuch wurde zum Brautschleier.
فیدان و خانم خوشکا کەفەن بو خێلیا بووکا
Fîdan û Xanim xuşka kefen bu xêlya bûka
Niemals werden jene Helden mit ihren [traditionellen] Mützen vergessen sein.
تو جاران ژ بیر نابن ئەو مێرخاسێ کومکا
Tu caran ji bîr nabin ew mêrxasê kumika
Der Meister von Hilvan weiß es: Unser Beginn war in Hilvan,
سەیدا هیلوانێ دزانە دەستپێکا مە هیلوانێ
Seyda Hîlwanê dizane destpêka me Hîlwanê
der Ruf und der Ruhm von Hilvan verbreitete sich in ganz Kurdistan.
ناڤ و دەنگێ هیلوانێ بەلاڤ بوو ل کوردستانێ
Nav û dengê Hîlwanê belav bû li Kurdistanê
1Die Gattung des Epos
Das Lied ist als dastan konzipiert: In der kurdischen Tradition bewahrt das Epos außergewöhnliche Ereignisse für die Nachwelt. Die lokale Geschichte von Hilvan wird zum nationalen Mythos erhoben; der Dichter tritt als Chronist auf, der die „Seiten eines Diwans“ verliest – das verleiht dem Text literarische Autorität.
2Der Kampf gegen den Feudalismus
Zentral ist der Bruch mit der internen Unterdrückung: Die Aghas und Begs erscheinen als Klassenfeinde und Kollaborateure. Die Rebellion der Jugend (keç û xort) gegen die traditionellen Machtstrukturen markiert den Übergang von der Stammesgesellschaft zur modernen politischen Bewegung; dass die Aghas um Gnade (aman) flehen, symbolisiert den Sieg der Aufklärung über die Gewalt der Feudalherren.
3Die Geografie des Opfers
Der Text verknüpft die Schauplätze: Hilvan und Siverek als Ursprungsorte des Widerstands – und das Gefängnis von Diyarbakır. Die Erwähnung von Mahmut Zengîn und Alî Çîçek verweist auf die grausamen Jahre nach dem Militärputsch von 1980; das „Umarmen des Feuers“ wird als Akt der Selbstläuterung und des Protests dargestellt.
4Das Leichentuch als Brautschleier
Besonders bewegend ist die Erwähnung der Frauen Fîdan und Xanim: kefen bu xêlya bûka – das Leichentuch wurde zum Brautschleier. Ein tief sitzendes Motiv der kurdischen Poesie: Diese Frauen opferten Jugend und privates Glück für die Freiheit; der Tod im Widerstand wird zur „hochzeitlichen“ Vereinigung mit dem Land umgedeutet.
5Die Personifizierung des Widerstands
Namen wie Xelîl Çawgûn fungieren als moralische Wegweiser – historische Figuren und zugleich Symbole des „Wunsches“ (daxwaz) nach Freiheit. Hilvan selbst ist „wie das Gras“ (mînaka giya): unzerstörbares Leben, das immer wieder nachwächst, egal wie oft es niedergetreten wird.
6Form und Sprache
Direktes, erzählendes Kurmancî: Der Refrain haware ey hawar rahmt das Epos und erinnert an die klassische kurdische Klage – die im Verlauf des Liedes in einen stolzen Gesang des Gedenkens umschlägt.
7Fazit
Ein Schlüsselwerk der kurdischen Erinnerungskultur: Aus einem lokalen Konflikt zwischen Bauern und Grundbesitzern erwuchs eine Bewegung, die das Lied dokumentiert, indem es die Namen der Toten nennt und ihren Schmerz in kollektive Identität verwandelt. Das Epos bezeugt, dass dieser Weg in den Dörfern von Hilvan begann und durch die Feuer von Diyarbakır ging.
