Lesetexte B1 — Kultur, Geschichte & Gesellschaft

زمانی کوردی یەکێکە لە زمانە کۆنەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سەر بە خێزانی زمانە هیندۆ-ئەورووپییەکانە.

ئەم زمانە چەندین دیالێکتی جیاوازی هەیە، وەک کورمانجی، سۆرانی، هەورامی و زازاکی.

لە سەدەی ڕابردوودا، زمانی کوردی ڕووبەڕووی چەندین بەرەنگاری ڕامیاری بووەتەوە، بەڵام توانیویەتی وەک ناسنامەیەکی نەتەوەیی بمێنێتەوە.

ئێستا لە باشووری کوردستان، زمانی سۆرانی زمانی فەرمییە لە خوێندنگا و دامودەزگاکانی میریدا.

وێژەی کوردی بەهۆی هۆزانووسە گەورەکانی وەک نالی و مەحوی و گۆران، گەشەیەکی زۆری کردووە و بووەتە هۆی زەنگینی فەرهەنگی کوردی.

ناوچەی هەورامان بە یەکێک لە جوانترین و سەرنجڕاکێشترین ناوچەکانی کوردستان دادەنرێت.

ئەم ناوچەیە بەهۆی تەلارسازییە تایبەتەکەیەوە ناسراوە، کە تێیدا خانووەکان لەسەر یەک و بە بەرد دروست کراون، بە شێوەیەک کە هەیوانی خانوویەک دەبێتە سەربانی خانوویەکی تر.

لە ساڵی 2021دا، هەورامان خرایە لیستی کەلەپووری جیهانیی یونسکۆ.

خەڵکی ئەم ناوچەیە پارێزگارییان لە زمان و جلوبەرگ و دابونەریتە کۆنەکانی خۆیان کردووە.

ساڵانە هەزاران گەشتیار بۆ بینینی دیمەنە سروشتییەکان و ناسینی کلتووری هەورامی سەردانی ئەم ناوچەیە دەکەن.

لە جیهانی ئەمڕۆدا، تەنها خوێندنی خوێندنگا بەس نییە بۆ سەرکەوتن.

تەکنۆلۆژیا هەموو شتێکی گۆڕیوە، بۆیە پێویستە مرۆڤ هەمیشە لە فێربوونی بەردەوامدا بێت.

فێربوونی زمانە بیانییەکان و شارەزایی لە کۆمپیوتەردا، هەلی دۆزینەوەی کار پتر دەکەن.

زۆرێک لە گەنجان ئێستا پەنا دەبەنە بەر خوێندنی ئۆنلاین، چونکە کات و پارەی کەمتری دەوێت.

جگە لە زانست، فێربوونی نەرێتە کۆمەڵایەتییەکان و چۆنیەتی ڕەفتار لەگەڵ خەڵکدا، بەشێکی گرنگی پەروەردەی دروستە.

مەستوورە ئەردەڵان (1805-1848) یەکەم ژنی مێژوونووس بوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

ئەو هۆزانووسە و نووسەرێکی لێهاتووی کورد بوو، کە بە زمانەکانی کوردی و فارسی بەرهەمی هەبووە.

نامە بەناوبانگەکەی بە ناوی „مێژووی ئەردەڵان“ سەرچاوەیەکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە مێژووی میرنشینە کوردییەکان.

مەستوورە لە سەردەمێکدا دەژیا، کە بۆ ژنان ئاسان نەبوو بخوێنن و بنووسن، بەڵام ئەو بە پاڵپشتی خێزانەکەی بوو بە یەکێک لە ناودارترین کەسایەتییەکانی کوردستان.

ئێستا پەیکەرەکەی لە شاری سنە و هەولێر وەک ڕێزێک بۆ کارەکانی دانراوە.

چای ڕەش لە ناو کلتووری کوردیدا تەنها خواردنەوەیەک نییە، بەڵکو هێمایەکە بۆ میواندۆستی و کۆبوونەوەی خێزانی.

لە هەموو ماڵێکی کوردیدا، یەکەم شت، کە پێشکەش بە میوان دەکرێت چایە.

کوردەکان تاسە چا دەکەن، لە ناو پیاڵەدا بخۆنەوە و ڕەنگی چاکە دەبێت دەمهێنراو و سوور بێت.

زۆرجار لە چایخانەکاندا، پیاوان کۆدەبنەوە بۆ گفتوگۆکردن لەسەر بابەتە ڕامیاری و کۆمەڵایەتییەکاندا.

ئەگەرچی قاوە لەم دواییانەدا لە ناو گەنجان زۆر بووە، بەڵام هێشتا چای ڕەش پلەی یەکەمی هەیە لە ناو دڵی خەڵکیدا.

بێکاری یەکێکە لە کێشە گەورەکانی کۆمەڵگای ئەمڕۆ، بەتایبەت بۆ ئەو گەنجانەی زانکۆ تەواو دەکەن.

زۆرجار بازاڕی کار پێویستی بەو بوارانە نییە، کە لە زانکۆکاندا دەخوێندرێن.

ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی گەنجان بێ ئومێد بن یان بیر لە کۆچکردن بۆ دەرەوەی وڵات بکەنەوە.

بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە، پێویستە میری پشتگیری کەرتی تایبەت بکات و گەنجانیش فێری پیشە دەستییەکان و تەکنۆلۆژیا ببن.

دۆزینەوەی کار تەنها بە بڕوانامە نییە، بەڵکو ئەزموون و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان ڕۆڵێکی گرنگ دەبینن.

لە ساڵانی ڕابردوودا، بەهۆی گۆڕانی کەشوهەوا و کەمبوونەوەی باران، ئاستی ئاوی ژێر زەوی لە کوردستاندا زۆر دابەزیوە.

لێدانی بیرە نایاساییەکان و بەکارهێنانی ئاو بە شێوەیەکی هەڵە، مەترسی گەورەن بۆ داهاتوو.

جوتیاران پێویستە سیستەمی ئاودێری مۆدێرن بەکاربهێنن، تا ئاو بەفیڕۆ نەدەن.

ئەگەر ئەم دۆخە بەردەوام بێت، لە داهاتوودا تووشی کێشەی کەمئاوی و وشکەساڵی دەبین.

پاراستنی سەرچاوە ئاوییەکان ئەرکی هەموو هاووڵاتییەکە.

هاوسەرگیری لە ناو کۆمەڵگەی کوردیدا گۆڕانکاری زۆری بەسەردا هاتووە.

لە ڕابردوودا، زۆربەی هاوسەرگیرییەکان بە شێوازی „ژن بە ژن“ یان بە بڕیاری گەورەی ماڵ بووە.

بەڵام ئێستا گەنجان بە خۆیان هاوژینیان هەڵدەبژێرن.

ئاهەنگی گواستنەوە هێشتا زۆر گرنگە و چەند ڕۆژێک دەخایەنێت. خزم و هاوڕێکان کۆدەبنەوە، جلی کوردی لەبەر دەکەن و هەڵپەڕکێ دەکەن.

هەرچەندە تێچووی ئاهەنگەکان زۆر گران بووە، بەڵام هێشتا خەڵک دەیانەوێت بە شێوەیەکی شکۆدار ئەم یادە بەڕێوە ببەن.

سۆشیاڵ میدیا بووەتە بەشێکی دانەبڕاو لە ژیانی ڕۆژانەماندا.

فەیسبووک، ئینستاگرام و تیکتۆک کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر بیرکردنەوەی خەڵک هەیە.

لە لایەکەوە، سۆشیاڵ میدیا بۆ گواستنەوەی زانیاری و پەیوەندی زۆر باشە، بەڵام لە لایەکی ترەوە، دەبێتە هۆی بەفیڕۆدانی کات و دروستکردنی کێشەی دەروونی بۆ هەندێک کەس.

پێویستە بە هۆشیارییەوە ڕەفتار لەگەڵ جیهانی دیجیتاڵیدا بکەین و هەموو شتێک، کە دەیبینین بە ڕاستی دانەنێین.

پاراستنی نهێنییەکانی کەسی لەم سەردەمەدا زۆر گرنگە.

شاری سلێمانی لە ساڵی 1784دا لەلایەن ئیبراهیم پاشای بابانەوە دروست کراوە.

ئەم شارە بە „پایتەختی ڕۆشنبیری“ کوردستان دەناسرێت، چونکە هەمیشە ناوەندێک بووە، بۆ نووسەران، هونەرمەندان و ڕۆژنامەنووسان.

سلێمانی خاوەنی چەندین شوێنی کلتوورییە وەک مۆزەخانەی ئەمنە سوورەکە و پارکی ئازادی.

خەڵکی سلێمانی بەوە ناسراون، کە شەیدای خوێندنەوە و میوانپەروەریین.

ساڵانە لەم شارەدا مێهرەگانی جۆراوجۆر بۆ نامە و سینەما ڕێکدەخرێت، کە ئەمەش نیشانەی زیندوویی کلتووری ئەم شارەیە.