Worum geht es? Im Sorani-Kurdisch enden viele Verben auf ـان — z. B. هێنان (bringen), سوتان (brennen), مان (bleiben), ژیان (leben). Wie ermittelt man die Verbwurzel (Präsensstamm)? Die Regel hängt davon ab, ob das Verb transitiv oder intransitiv ist — und es gibt zwei wichtige Ausnahmen, die man auswendig lernen muss.
لە کوردیی سۆرانیدا زۆرێک لە کردارەکان بە (ـان) کۆتایییان دێت — بۆ نموونە: هێنان (hênan)، سوتان (sutan)، مان (man)، ژیان (jiyan). چۆن ڕەگی کردار (ڕەگی کاتی ئێستا) دیاری دەکرێت؟ ڕێساکە بەستراوەتەوە بەوەی، کە ئایا کردارەکە تێپەڕە (Transitive) یان تێنەپەڕە (Intransitive) — هەروەها دوو ناڕێسای (ئاوارتە: ناوازە، ڕیزپەڕ) گرنگ هەن کە پێویستە لەبەر بکرێن.
1 Einführung: Warum vier verschiedene Muster?
Die ـان-Gruppe ist nicht uniform — die Bildung der Verbwurzel hängt vom Verbtyp ab.
Wenn du ein neues Verb auf ـان begegnest, frage dich: Ist das Verb transitiv oder intransitiv?
- Transitiv (z. B. „bringen") → einfache Tilgung von ـان → هێنان → هێن
- Intransitiv (z. B. „brennen") → Ablaut ا → ێ → سوتان → سووتێ
- Sonderfall 1: مان (bleiben) — Ablaut plus ـن beibehalten → مێن
- Sonderfall 2: ژیان/گریان — Ablaut ا → ی → ژی, گری
2 Schnellüberblick: Die vier Muster
Jedes Muster mit seiner kennzeichnenden Formel.
MUSTER 1 · TRANSITIV
Einfache Tilgung von ـان
هێنان → هێن
Bei transitiven Verben fällt nur die Endung ـان weg. Der Stamm bleibt unverändert. 8 Verben in dieser Gruppe.
MUSTER 2 · INTRANSITIV
Ablaut ا → ێ
سوتان → سووتێ
Bei intransitiven Verben wird das ا durch ێ ersetzt. ـان entfällt komplett. ~22 Verben in dieser Gruppe.
AUSNAHME 1
Ablaut + ن bleibt
مان → مێن
Bei مان (bleiben): Ablaut a→ê wie bei intransitiven, ABER das ن bleibt erhalten.
AUSNAHME 2
Ablaut ا → ی
ژیان → ژی · گریان → گری
Bei ژیان (leben) und گریان (weinen): Ablaut a → î statt ê.
3 Muster 1 — Transitive Verben: Einfache Tilgung
ـان wird entfernt, der Stamm bleibt unverändert.
| Deutsch |
ڕەگ · Verbwurzel |
|
چاوگ · Infinitiv |
| zeichnen, ziehen | کێش | ← | کێشان |
| bringen | هێن | ← | هێنان |
| pflügen | کێڵ | ← | کێڵان |
| sagen | وێژ | ← | وێژان |
| unterrichten, vortragen | بێژ | ← | بێژان |
| drücken, kneten, massieren, treten | شێل | ← | شێلان |
| drehen, verwalten, organisieren | گێڕ | ← | گێڕان |
| messen | پێو | ← | پێوان |
Beobachtung: Bei allen 8 Verben endet der Stamm auf einen Konsonanten mit vorausgehendem ێ. Das ا im Infinitiv ist nur die Endungs-Wahl, kein Stammvokal — deshalb darf es einfach wegfallen.
4 Muster 2 — Intransitive Verben: Ablaut ا → ێ
Das ا wird zu ێ; gleichzeitig fällt das ن weg.
| Deutsch |
ڕەگ · Verbwurzel |
|
چاوگ · Infinitiv |
| brennen | سووتێ | ← | سوتان |
| grillen, rösten | برژێ | ← | برژان |
| ersticken | خنکێ | ← | خنکان |
| gebären | زێ | ← | زان |
| reißen, entzweien | دڕێ | ← | دڕان |
| stecken | نێ | ← | نان |
| wischen | سڕێ | ← | سڕان |
| schwellen | ئاوسێ | ← | ئاوسان |
| passen | شێ | ← | شیان |
| suchen, wandern | گەڕێ | ← | گەڕان |
| schmerzen | ئێشێ | ← | ئێشان |
| knittern, verkümmern | ژاکێ | ← | ژاکان |
| kochen (intr.) | کوڵێ | ← | کوڵان |
| beleidigt sein, schmollen, Essen verweigern | تۆرێ | ← | تۆران |
| erschrecken, Angst haben | ترسێ | ← | ترسان |
| zeigen, vorzeigen | پیشێ | ← | پیشان |
| einstürzen, zusammenbrechen | ڕووخێ | ← | ڕووخان |
| verschüttet werden, fließen | ڕژێ | ← | ڕژان |
| rollen, herabrollen | گلێ | ← | گلان |
| zittern | لەرزێ | ← | لەرزان |
| grasen, weiden | لەوەڕێ | ← | لەوەڕان |
| stehen bleiben, anhalten | وەستێ | ← | وەستان |
Merke: Bei intransitiven Verben auf ـان bedeutet das ا im Infinitiv etwas anderes als bei transitiven — es ist Teil des Stammvokals. Beim Übergang zum Präsensstamm wird es regelhaft durch ێ ersetzt.
لە کرداری تێنەپەڕی ـاندا، ا بەشێکی ڕەگەکەیە و دەبێتە ێ.
5 Ausnahme 1: مان (bleiben) — Ablaut + ن bleibt
Folgt teilweise Muster 2 (Ablaut), aber das ن wird beibehalten.
| Deutsch |
ڕەگ · Verbwurzel |
|
چاوگ · Infinitiv |
| bleiben | مێن | ← | مان |
من لە ماڵ دەمێنم.
Min le mall demênim. — Ich bleibe zuhause. (Präsens, Stamm مێن)
Warum die Ausnahme? Etymologisch ist das ن in مێن historisch ein Teil des Stamms (vergleichbar mit altpersischen Vorformen). Das Verb folgt sonst regelmäßig der intransitiven Konjugation.
6 Ausnahme 2: ژیان / گریان — Ablaut ا → ی
Hier ändert sich das ا nicht zu ێ, sondern zu ی.
| Deutsch |
ڕەگ · Verbwurzel |
|
چاوگ · Infinitiv |
| leben | ژی | ← | ژیان |
| weinen | گری | ← | گریان |
ئەو ساڵانێک لە کوردستان ژیا.
Ew sallanêk le Kurdistan jiya. — Er lebte jahrelang in Kurdistan. (Präteritum-Stamm ژی)
منداڵەکە دەگری.
Mindalleke degrî. — Das Kind weint. (Präsens, Stamm گری)
Merksatz: Diese beiden Verben (ژیان + گریان) wechseln ا → ی statt ا → ێ. Es sind die zwei wichtigsten Ausnahmen — bitte auswendig lernen!
دوو ئەو کردارە بە دڵنیاییەوە یاد بگرە.
7 Bonus — Kausativ-Verben auf ـاندن bilden
Aus intransitiven ـان-Verben werden transitive Kausativ-Verben — durch Anhängen des Suffixes ـاندن.
Viele intransitive ـان-Verben (Typ 2 oben) können durch das Kausativ-Suffix ـاندن in transitive Verben umgewandelt werden. Der so entstandene Kausativ bedeutet „jemanden/etwas dazu veranlassen, die Handlung auszuführen". Die Bildung ist hochregelmäßig:
Bildungs-Regel
- Infinitiv-Bildung: Intransitiv-Verb-Stamm + ـاندن = Kausativ-Infinitiv
- Präsensstamm-Bildung: Kausativ-Infinitiv minus ـاندن + ـێن = Präsensstamm
- Endung des Stammes: Alle Kausativ-Stämme enden auf ـێن
Beispiel-Paare: Intransitiv → Kausativ
| Deutsch (Inchoativ) |
تێنەپەڕ · Intransitiv |
Deutsch (Kausativ) |
تێپەڕ · Kausativ |
ڕەگی ئێستا |
| brennen |
سوتان |
verbrennen (lassen) |
سوتاندن |
سوتێن |
| zerbrechen |
شکان |
zerbrechen (lassen) |
شکاندن |
شکێن |
| braten (intr.) |
برژان |
braten (jdn/etw.) |
برژاندن |
برژێن |
| ertrinken |
خنکان |
ertränken |
خنکاندن |
خنکێن |
| Angst haben |
ترسان |
erschrecken (jdn) |
ترساندن |
ترسێن |
| weinen |
گریان |
zum Weinen bringen |
گریاندن |
گریێن |
| explodieren |
تەقین |
sprengen, knallen lassen |
تەقاندن |
تەقێن |
| lachen |
پێکەنین |
zum Lachen bringen |
پێکەنیاندن |
پێکەنیێن |
Kausativ-Bedeutung im Satz: Mit dem Kausativ veränderst du die Argumentstruktur — aus einem Subjekt (intransitiv) wird ein Objekt (kausativ), und ein neues Subjekt taucht auf:
- دارەکە سووتا — „Der Baum brannte." (intransitiv)
- منداڵەکە دارەکەی سوتاند — „Das Kind hat den Baum verbrannt." (Kausativ — das Kind verursacht das Brennen)
لە کاوزیدا، بەرکارێکی نوێ پەیدا دەبێت کە هاندانی کارەکە دەکات.
Querverweis: Kausativ-Verben tauchen auch in anderen Verbgruppen auf — siehe z. B. den Konsonantenwechsel + Ablaut bei
پاراستن → پارێز auf der
ـتن-Seite, oder Kausativ-Inchoativ-Paare wie
خستن/کەوتن.
8 Zusammenfassung der 5 Regeln
Die Entscheidungs-Checkliste zum Mitnehmen.
Regel 1 — Transitiv: Ist das Verb transitiv? → Einfache Tilgung von ـان. Stamm = Infinitiv ohne Endung. Beispiel: هێنان → هێن.
Regel 2 — Intransitiv (Normalfall): Ist das Verb intransitiv? → Ablaut ا → ێ, das ن fällt weg. Beispiel: سوتان → سووتێ.
Regel 3 — Ausnahme مان: مان (bleiben) macht den Ablaut, behält aber das ن: مان → مێن.
Regel 4 — Ausnahmen ژیان/گریان: Diese beiden Verben ändern ا → ی (statt ێ): ژیان → ژی, گریان → گری.
Regel 5 — Kausativ: Aus intransitivem ـان-Verb wird transitives Kausativ-Verb durch Suffix ـاندن. Beispiel: سوتان (brennen) → سوتاندن (verbrennen lassen) → Stamm سوتێن.
🎯 15 Übungen — Verbwurzel finden
Wähle die korrekte Verbwurzel zum gegebenen Infinitiv. Soforterklärung unter jeder Aufgabe.
Punkte: 0 / 150%